Park Mużakowski i Branitz

Krajobrazowy park Hermanna von Pücklera w Bad Muskau, znany po polskiej stronie pod nazwą Parku Mużakowskiego, należy do najwybitniejszych osiągnięć europejskiej sztuki ogrodniczej dziewiętnastego stulecia.

Park rozciąga się wzdłuż granicznej rzeki Nysy Łużyckiej, zarówno po stronie polskiej, jak i niemieckiej. Jego powierzchnia to blisko tysiąc hektarów terenu (w Polsce 800 ha). W obrębie historycznego parku zlokalizowane jest graniczne przejście drogowe Łęknica - Bad Muskau.
Twórcą parku jest książę Hermann von Pückler. Idea utworzenia na tym obszarze wielkoprzestrzennego parku krajobrazowego sięga 1815 roku. Trzydziestoletni wówczas Hermann von Pückler, będący od czterech lat właścicielem dóbr mużakowskich, ogłosił 1 maja list otwarty do mieszczan miasta Muskau, w którym zapowiada utworzenie parku naturalistycznego. Park stał się na dłuższy okres leitmotivem codziennego życia Muskau i okolicy. Był on dla wielu miejscem pracy i źródłem dochodów, salonem towarzyskich spotkań i azylem dla szukających odosobnienia, obiektem troski lokalnych społeczności i przedmiotem ich dumy. Stanowił fenomenalny konglomerat wszystkich przejawów koegzystencji natury i kultury: współtworzyły je miasto, uzdrowisko i wieś, rolnictwo i przemysł, łąki, rzeka i jeziora, puszcza, kultury leśne, ogrody, arboreta i szkółki. Był wyrazem myśli ekologicznej w znaczeniu o wiele szerszym, niż ostatnio rozpowszechnione pojęcie ekologii jako ochrony środowiska naturalnego człowieka. Celem "ekologii" księcia Pücklera było zrównoważenie związków natury, kultury, techniki i ducha, i zgodnie z tymi warunkami projektował i realizował swój park. Miał on być już nie zwykłym parkiem krajobrazowym, ale raczej krajobrazem parkowym: ideałem koegzystencji wszystkich sfer bytu, a więc procesem raczej niż obiektem o zamierzonej finalnej postaci.

"Park powinien mieć charakter jedynie swobodnej przyrody i naturalnego krajobrazu, w którym działalność człowieka jest ledwo widoczna. Ograniczona być ona powinna do założenia i utrzymania dróg oraz celowego rozmieszczenia niezbędnych budynków".
Pückler poprzedził swoją realizację wykonaniem studiów malarskich poszczególnych fragmentów krajobrazu przez pejzażystę Schirmera. Całość założenia tworzyła kompozycję w wielkim stylu ujętą na podobieństwo galerii obrazów oglądanych kolejno przez widza poruszającego się po odpowiednio trasowanych drogach. Ogród miał około 900 ha. Motyw przewodni stanowiła przepływająca przez park Nysa. Lewy jej brzeg zajmowało miasteczko i rezydencja z otaczającymi je terenami parkowymi (obecnie po stronie Niemiec), zaś na prawym brzegu (po stronie Polski) zostały urządzone nizinne tereny parkowe z bażantarnią i szkółkami. Usunięto stare fortyfikacje z otoczenia zamku, utworzono nowe jeziora. Przeprowadzono wykup i wymianę gruntów, zmeliorowano podmokłe tereny, posadzono liczne gatunki drzew i krzewów, wzniesiono rozmaite budowle ogrodowe. W odróżnieniu od założenia krajobrazowego w dolinie Nysy, o dużej skali, wyrazistego i z rozległymi perspektywami, odmiennie zostało ukształtowane bezpośrednie otoczenie rezydencji z charakterystycznymi kwietnikami dywanowymi i różnymi ozdobami kwiatowymi (Teppichgärtnerei). Projekty przerosły jednak możliwości inwestycyjne jego twórcy. W 1845 roku książę stanął w obliczu bankructwa i z konieczności sprzedał parku. Tym samym dalszy rozwój parku został brutalnie przerwany. Nastąpił zanik podstawowych związków tworzących fundament idei Pücklera: rozpad na miasto, las, gospodarstwa rolne, parcele prywatne. W 1846 roku właścicielem dóbr mużakowskich i parku został książę Fryderyk Niderlandzki. Zespół parkowy obejmował wówczas tak zwany Park Główny, Park Górski i Park Zdrojowy. Funkcję Inspektora Ogrodów Mużakowskich pełnił uczeń Pücklera Eduard Petzold. Za jego staraniem tereny parkowe zostały znacznie rozbudowane zgodnie z ideą księcia Hermanna. Ostatnimi właścicielami parku, przed drugą wojną światową, byli hrabiowie Von Arnim. Oni to spowodowali, że centralna część parku, wzdłuż Nysy Łużyckiej, została objęta ochroną, tworząc tam rezerwat przyrody Park Muskau.
Związani z parkiem są wybitni architekci krajobrazu. W pierwszej fazie realizacji (1815-1852) roboty prowadził główny ogrodnik Jakob Henryk Rehder (1790-1852). Później dla nowego właściciela (1852-1870) znany planista i uczeń Pücklera Eduard Petzold. Pośrednio z parkiem związany był znany architekt krajobrazu Peter Joseph Lenne (1789-1866).

W 1945 roku, podczas działań wojennych, zniszczona została większość budowli parkowych. Po 1945 roku, wraz z ustanowieniem granicy państwowej na Odrze i Nysie Łużyckiej, park został podzielony na część lewobrzeżną niemiecką i prawobrzeżną polską. W 1988 roku opiekę nad polską częścią parku roztoczył Ośrodek Zabytkowego Krajobrazu w Warszawie, który prowadzi prace renowacyjne parku. W 1989 roku doprowadzono do podpisania międzynarodowej umowy w sprawie podjęcia wspólnych, polsko-niemieckich, działań na rzecz rekonstrukcji i ochrony Parku Mużakowskiego.
Obecnie prowadzone są działania, aby park został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Przyrodniczego i Kulturalnego UNESCO.

Urodzony w Muskau, 30 października 1785 roku, Hermann Ludwik Heinrich był najstarszym synem hrabiego Erdmanna von Pücklera i jego żony Zofii, urodzonej hrabianki von Gallenberg, To ona wniosła w posagu dobra mużakowskie do małżeństwa z Erdmannem. Hermann studiował nauki kameralistyczne (ekonomię) na uniwersytecie w Lipsku. W wojsku dosłużył się stopnia rotmistrza. W 1817 roku ożenił się ze starszą od siebie Lucyną von Pappenheim. Tytuł książęcy otrzymał w 1822 roku. Pückler to wielki amator i znawca ogrodów krajobrazowych, które poznał podczas swych licznych podróży. W latach 1806-1810 zwiedził Francję i Szwajcarię. Trzykrotnie był w Anglii – w 1815 roku, później w latach 1826-29 kiedy zaznajomił się ze wszystkimi ważniejszymi ogrodami, ostatni raz w 1851 roku. W latach 1834-1840 zwiedzał Hiszpanię, Algierię, Tunis, Egipt, Palestynę i Turcję.

W 1834 roku ukazało się drukiem najwybitniejsze dzieło Pücklera Andeutungen über die Landschaftgärtnerei, czyli "Szkice o ogrodnictwie w krajobrazie", w którym wyłożył swoje poglądy na temat natury i krajobrazu oraz prac ogrodniczych w krajobrazach. Praca ta wywołała duże zainteresowanie we Francji i w Anglii.

W krajach niemieckich natomiast, zwłaszcza w Prusach, wrzawę wywołała kolejna książka Pücklera "Listy Umarłego" (Briefe eines Verstorbenen). Jawi się nam tu całkiem inny Pückler, nie tylko znakomity architekt ogrodowy, esteta, ale przede wszystkim bystry obserwator i krytyk stosunków społecznych, panujących w Niemczech.

W latach 1833-1839 Pückler zastąpił projektanta P.J. Lennego przy urządzaniu parku Babelsberg w Poczdamie. Uczestniczył także przy rozbudowie ogrodu krajobrazowego przy Belwederze Weimarskim.

Twórca unikalnego w skali europejskiej kompleksu parkowego - książę Hermann Ludwig Heinrich von Pückler - zmarł w osamotnieniu na zamku Branitz, koło Cottbus, 4 lutego 1871 roku, w wieku 86 lat.

W 1845 po sprzedaniu Muskau Pückler przenosi się do Branitz koło Cottbus, urządzając tam kolejny ogród krajobrazowy. Początkowo prace objęły niewielką powierzchnię 16 ha, później, w 1850 roku rozszerzono zakres realizacji do około 37 ha, a następnie park był dalej rozbudowywany i - jak w Muskau - za życia Pücklera nie został ukończony. Dopiero po 1871 roku, tj. po śmierci księcia jego następca doprowadził całość założenia do pełnej postaci. Bardzo charakterystyczny dla parku w Branitz jest zespół trzech pagórków ziemnych o wysokości 14-16 m obejmujący: Tumulus na stawie (Seepyramide - czyli monument Pücklera), piramidę ziemną na łące (Landpyramide) oraz trzecia piramidę tzw. Górę Hermana.

Informacje ze strony www.leknica.um.gov.pl oraz książek: G. Ciołek "Ogrody polskie"; L. Majdecki "Historia ogrodów"; praca zbiorowa "Współpraca polskich i niemieckich konserwatorów zabytków celem rekonstrukcji parku księcia Hermanna von Pücklera nad Nysą Łużycką w latach 1989-92"; "Fürst - Pückler - Park Bad Muskau - ein europäischer Landschaftspark".

Park Mużakowski (zdjęcia) | Branitz (zdjęcia)